Kosti

Kosti

อิหร่าน (เปอร์เซีย: ایران, ออกเสียง: [ʔiːˈɾɒːn] ) มีชื่ออย่างเป็นทางการว่า สาธารณรัฐอิสลามอิหร่าน (เปอร์เซีย: جمهوری اسلامی ايران) เป็นประเทศในเอเชียตะวันตกเฉียงใต้ มีเขตแดนติดกับประเทศอิรักทางทิศตะวันตก ติดประเทศตุรกี, ประเทศอาเซอร์ไบจาน และประเทศอาร์มีเนียทางทิศตะวันตกเฉียงเหนือ, ติดกับทะเลแคสเปียนทางทิศเหนือ, ติดประเทศเติร์กเมนิสถานทางทิศตะวันออกเฉียงเหนือ, ติดประเทศอัฟกานิสถานทางทิศตะวันออก, ติดประเทศปากีสถานทางทิศตะวันออกเฉียงใต้ และติดติดอ่าวเปอร์เซียและอ่าวโอมานทางทิศใต้ อิหร่านเป็นประเทศที่มีขนาดใหญ่มากที่สุดเป็นอันดับที่ 17 ของโลกทั้งในแง่ขนาดพื้นที่และจำนวนประชากร โดยมีประชากรมากกว่า 92 ล้านคน และมีขนาดใหญ่เป็นอันดับ 6 ในทวีปเอเชีย อิหร่านแบ่งการปกครองออกเป็น 5 ภูมิภาค และ 31 จังหวัด มีกรุงเตหะรานเป็นเมืองหลวงและนครใหญ่สุดของประเทศ และยังเป็นศูนย์กลางทางเศรษฐกิจ อิหร่านเป็นที่ตั้งของอารยธรรมเก่าแก่ที่สุดแห่งหนึ่งของโลก ดินแดนทั้งหมดเป็นที่อยู่อาศัยของมนุษย์มาตั้งแต่สมัยยุคหินเก่าตอนล่าง เริ่มต้นด้วยการตั้งราชอาณาจักรก่อนเอลาไมต์และเอลาไมต์ใน 3200–2800 ปีก่อนคริสตศักราช ชาวมีดซ์มีบทบาทในการรวบรวมพื้นที่ส่วนใหญ่เป็นจักรวรรดิแห่งแรก ๆ ใน 625 ปีก่อนคริสตศักราช หลังจากนั้น มีดซ์กลายเป็นชาติวัฒนธรรมและการเมืองที่ครอบงำในภูมิภาค อิหร่านเรืองอำนาจถึงขีดสุดระหว่างจักรวรรดิอะคีเมนิดซึ่งพระเจ้าไซรัสมหาราชทรงก่อตั้งใน 550 ปีก่อนคริสตศักราช ซึ่งเมื่อแผ่อาณาเขตไพศาลที่สุดนั้นล้วนกินส่วนสำคัญของโลกโบราณ ตั้งแต่บางส่วนของคาบสมุทรบอลข่าน (เธรซ, มาซิโดเนีย, บัลแกเรีย และ พีโอเนีย) และทางทิศตะวันตกของยุโรปตะวันออก จดลุ่มแม่น้ำสินธุทางทิศตะวันออก ทำให้เป็นจักรวรรดิใหญ่สุดในโลกในขณะนั้น จักรวรรดิล่มสลายใน 330 ปีก่อนคริสตศักราช ให้หลังการพิชิตของอเล็กซานเดอร์มหาราช จักรวรรดิพาร์เธียกำเนิดขึ้นตามด้วยด้วยการสถาปนาจักรวรรดิซาเซเนียนใน ค.ศ. 224 ซึ่งอิหร่านกลายเป็นชาตินำในโลกอีกครั้ง ร่วมกับจักรวรรดิโรมัน-ไบแซนไทน์ เป็นเวลากว่าสี่ศตวรรษซึ่งในช่วงเวลาดังกล่าวเริ่มมีการพัฒนาด้านการเขียน, เกษตรกรรม และการขยายตัวของเมือง การพิชิตจักรวรรดิเปอร์เซียโดยมุสลิมในศตวรรษที่ 7 (ค.ศ. 632–654) ส่งผลให้ศาสนาอิสลามเข้ามามีบทบาทต่อวิถีชีวิตของประชากร แทนที่ความเชื่อพื้นเมืองซึ่งนับถือศาสนามาณีกี และโซโรอัสเตอร์ อิหร่านเป็นผู้มีส่วนสำคัญต่อยุคทองอิสลาม โดยผลิตนักวิทยาศาสตร์, นักวิชาการ, ศิลปิน และนักคิดทรงอิทธิพลจำนวนมาก รวมทั้งเป็นยุครุ่งเรื่องของวรรณกรรม, ปรัชญา, คณิตศาสตร์, ดาราศาสตร์ และ การแพทย์ ราชวงศ์มุสลิมในอิหร่านยุติการปกครองด้วยกฎอาหรับ ตามด้วยการฟื้นฟูภาษาเปอร์เซีย และปกครองประเทศจนกระทั่งการพิชิตจักรวรรดิเซลจุค และข่านอิลในช่วงระหว่างศตวรรษที่ 11 ถึง 14 ในคริสต์ศตวรรษที่ 16 ราชวงศ์ซาฟาวีซึ่งเป็นราชวงศ์พื้นเมืองของอิหร่านได้สถาปนารัฐอิหร่านที่เป็นเอกภาพขึ้นใหม่ และกำหนดให้อิสลามนิกายชีอะห์สิบสองอิหม่ามเป็นศาสนาประจำรัฐ อันเป็นรากฐานสำคัญของโครงสร้างรัฐอิหร่านสมัยใหม่ในเวลาต่อมา ในช่วงอิหร่านสมัยอัฟชาร์ในศตวรรษที่ 18 อิหร่านเคยก้าวขึ้นเป็นหนึ่งในมหาอำนาจของโลก อย่างไรก็ตาม อำนาจดังกล่าวเสื่อมถอยลงภายหลังราชวงศ์กอญัรขึ้นครองอำนาจในทศวรรษ 1790 ต่อมาในศตวรรษที่ 20 อิหร่านเผชิญกระแสการเปลี่ยนแปลงทางการเมืองครั้งสำคัญจากการปฏิวัติรัฐธรรมนูญเปอร์เซียซึ่งนำไปสู่ความพยายามจำกัดพระราชอำนาจของกษัตริย์ และใน ค.ศ. 1925 พระเจ้าชาห์ เรซา ปาห์ลาวี ได้โค่นล้มกษัตริย์ราชวงศ์กอญัรองค์สุดท้าย และสถาปนาราชวงศ์ปาห์ลาวีขึ้น และใน ค.ศ. 1941 ภายหลังการรุกรานโดยอังกฤษและสหภาพโซเวียต พระราชบุตรอย่าง พระเจ้าชาห์ โมฮัมหมัด เรซา ปาห์ลาวี ได้ขึ้นครองอำนาจสืบต่อ ความพยายามของนายกรัฐมนตรี โมฮัมหมัด โมซัดเดกห์ ในการชาตินิยมอุตสาหกรรมน้ำมันนำไปสู่รัฐประหารที่ได้รับการสนับสนุนจากอังกฤษและสหรัฐอเมริกาใน ค.ศ. 1953 ก่อนที่ในท้ายที่สุด การปฏิวัติ ค.ศ. 1979 ได้โค่นล้มระบอบกษัตริย์ และสถาปนาสาธารณรัฐอิสลามแห่งอิหร่านภายใต้การนำโดย รูฮุลลอฮ์ โคมัยนี ซึ่งกลายเป็นผู้นำสูงสุดคนแรกของประเทศ ใน ค.ศ. 1980 การรุกรานของอิรักก่อให้เกิดสงครามอิรัก–อิหร่านซึ่งยืดเยื้อนานถึงแปดปี และยุติลงด้วยภาวะชะงักงันโดยไม่มีฝ่ายใดได้รับชัยชนะอย่างเด็ดขาด ความขัดแย้งดังกล่าวได้หล่อหลอมโครงสร้างความมั่นคงในภูมิภาคตะวันออกกลางอย่างลึกซึ้ง และกลายเป็นจุดตั้งต้นของความไม่ไว้วางใจเชิงยุทธศาสตร์ระหว่างรัฐในภูมิภาค ภายหลังสงคราม อิหร่านมีบทบาทในความขัดแย้งผ่านสงครามตัวแทนกับอิสราเอลและซาอุดีอาระเบีย ในเดือนมิถุนายน ค.ศ. 2025 การโจมตีทางอากาศของอิสราเอลต่อเป้าหมายในอิหร่านได้ยกระดับความตึงเครียดจนปะทุเป็นสงครามสิบสองวัน ก่อนที่การประท้วงครั้งใหญ่จะอุบัติขึ้นในเดือนธันวาคม ค.ศ. 2025 ท่ามกลางวิกฤตเศรษฐกิจที่ทวีความรุนแรง…